سیستان و بلوچستان سرزمین پهناوری است که از دریاچه شکر ریز هامون تا پهن دشت نیلگون دریای عمان گسترانیده شده است . عمان، در این دیار نشان از وسعت دل است و تفتان سر به فلک کشیده، سر بلندی ها را سمبل. این وادی، دل در گرو ایمان دارد و ایمان در گرو اسلام. حبل المتین وحدت، دست آویز مومنان است و آئینه وحدت، درخشنده از نور اسلام .

 اینجا سرزمین نخلهای راست قامت بلند همت است و دیار نخل های کوتاه آرزو، ریگ های تفتیده در شکوه انوار طلایی خورشید، پای می کوبند و جان به خنکای نسیم شبهای با صفا، صفا می دهند. در این ولایت، مردم صبورند و میهمان پذیر و سلحشور، افتاده اند و سربلند ، آرام اند و خروشان، تیره اند و روشن، خاکی اند و افلاکی، دستانشان نقش حقیقت می زند و چشمانشان، برق حقیقت.

زاهِدانْ یکی از شهرهای بزرگ ايران و مرکز استان سيستان و بلوچستان است. این شهر در منطقهٔ بلوچستان واقع شده و نام پیشین آن «دُزْدابْ» بوده که در زمان رضاشاه به «زاهدان» تغییر یافته ‌است. زاهدان از سمت شمال به شهرستان زابل و كوير لوت، از سمت جنوب به شهرستان‌ خاش، از سمت شرق به کشورهای افغانستان و پاكستان و از سمت غرب به شهرستان فهرج و کویر لوت محدود شده‌است. عموم ساکنان این شهر به زبان‌های بلوچي و فارسي سخن گفته و پیرو دین اسلام هستند.

آب و هوای زاهدان در بیش‌تر روزهای سال گرم و معتدل است. تنها در شب‌های تابستان آب و هوای این شهر رو به سردی می‌گراید. زاهدان به‌جهت مرزی‌بودن، از موقعیت تجاری و نظامی ویژه‌ای برخوردار است؛ به گونه‌ای که از یک‌سو راه‌آهن پاكستان که از مرز ميرجاوه وارد ايران می‌شود و از سوی دیگر راه آهن سراسري ايران به این شهر منتهی می‌شود.

وجه نام‌گذاری

افراد کهنسال زاهدان در توجیه چگونگی اطلاق واژهٔ «دُزدابْ» به این شهر، بر این عقیده‌اند که در گذشته در برخی از نقاط این منطقه، چشمه هايي از زیرزمین بیرون آمده و برروی زمین جاری شده و سپس در فاصله‌ای نه چندان دور بار دیگر به زیرزمین فرو می‌رفته‌اند. از همین ‌روی این روستا را دزداب نامیده‌اند.

به عقیدهٔ برخی دیگر، پیش‌تر در محل شهر کنونی زاهدان چاه آبی بود که زمین‌های پیرامون آن را جنگل‌های انبوه تاغ و گز پوشانده بود. در همین دوران برخی از دزدان و راهزنان به کاروان‌هایی که از این مکان عبور می‌کردند، هجوم آورده و اموال آنان را به غارت می‌بردند. بعدها در این محل قناتی حفر شد و روستای کوچکی در اطراف آن تشکیل شد که به «دزداب» معروف شد. واژهٔ «زاهدان» که در سال 1308 خورشیدی، در زمان رضاشاه به این شهر اطلاق شد، در لغت به معنی «شهر پرهیزگاران» است. در آن سال پس از پایان دادن به ناامنی‌های ایجادشده توسط دوست محمد خان باركزايي به‌دست تیمسار امان ا... جهانباني، رضاشاه از راه بیرجند و زابل به دزدآب سفر کرد. در این سفر امير شوكت الملك علم، سردار قائنات و سردار مجلل نیز همراه او بودند. به روایتی رضاشاه در راه از شوکت‌الملک علم درباره وجود ویرانه‌های شهری آباد و قدیمی در نزدیکی دزدآب به نام زاهدان خبردار می‌شود و پس از رسیدن به شهر تصمیم به زنده کردن این نام قدیمی می‌گیرد و آن را برای دزدآب برمی‌گزیند.

موقعیت جغرافیایی

زاهدان به‌عنوان مرکز استان سيستان و بلوچستان در شمال این استان و در فاصلهٔ ۱۴۹۴ کیلومتری جنوب شرق تهران واقع شده و ۱۳۸۵ متر از سطح دریا ارتفاع دارد. این شهر از موقعیت جغرافیایی بسیار مناسبی برخوردار گشته و پاكستان، خراسان، كرمان و هند را به هم متصل می‌کند.

آب و هوا

آب و هوای زاهدان در بیش‌تر روزهای سال گرم و خشک بوده و معمولاً در این شهر برف نمی‌بارد. زاهدان در فصل تابستان روزهایی بسیار گرم و شب‌هایی با حرارت نسبی کم را تجربه می‌کند. در طول سال، بادهایی با جهت جنوب غربی-شمال شرقی این شهر را تحت تأثیر خود قرار می‌دهند که در این میان، بادهای سيستان که ۱۲۰ روز در زاهدان می‌وزند، از شدت گرمای هوای این شهر می‌کاهند.

کوه‌ها

زاهدان به‌صورت گودالی بزرگ در میان کوه‌های مختلفی قرار گرفته‌است. از مهم‌ترین کوه‌های این شهر می‌توان کوه‌های اشتران (ارتفاع: ۳۰۱۲ متر)، انجیردان (ارتفاع: ۲۲۵۵ متر)، جیکو (ارتفاع: ۲۲۵۵ متر)، پیرخان (ارتفاع: ۲۲۲۱ متر) و ملک‌سیاه را نام برد.

اقوام و مذاهب

اکثریت ساکنان زاهدان به دو زبان بلوچي و فارسي (گویش‌های سيستاني، كرماني، يزدي وخراساني) سخن می‌گویند. مسلمانان سني و شيعه ۹۹٫۸۳ درصد از کل جمعیت این شهر را به خود اختصاص داده‌اند. زاهدان شهر مهاجرپذیری بوده و از اقوام و مذاهب گوناگونی تشکیل یافته‌است. بلوچ ها، سيستاني ها، يزدي ها، خراساني ها، كرماني ها، ترك ها و افغان ها از جملهٔ اقوام مهاجر ساکن این شهر به‌شمار می‌روند.

جمعیت

جمعیت زاهدان برپایهٔ سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵ خورشیدی مركز آمار ايران بالغ بر ۵۵۲٬۷۰۶ نفر بوده که از این‌جهت، یازدهمین شهر پرجمعیت ايران محسوب می‌شود.

صنعت و معدن

تعداد صنایع موجود شهرستان زاهدان ۳۰۳ واحد می‌باشد که تعداد – واحد آن در نقاط روستایی و تعداد – واحد بقیه در نقاط شهری مستقر می‌باشند. درسال ۱۳۸۲ تعداد ۵ کارگاه فعال مسئولیت استخراج معادن را به عهده داشته که عمده‌ترین معادن موجود در سطح این شهرستان عبارت‌اند از: گرانيت، لاشه تراورتني، گل سفيد، كروميت،منگنز. سهم شهرستان از کارگاه‌های معدنی فعال استان ۳/۳۳ درصد می‌باشد.

آثار تاریخی:

 خانه ابوی ( کار گاه هنر های سنتی زاهدان ):

زمان احداث ان هم زمان با شکل گیری هسته اولیه شهر است و توسط استاد محمد علی محمودی در سال 1311هجری شمسی ساخته شده است، مالک ان شخصی به نام ابوی بوده. این بنا در حال حاضر در تملک میراث فرهنگی است.

 منزل قدیمی شمس:

منزل شخصی اقای شمس  نیز یکی از نمونه های معماری سبک یزدی در بافت اولیه شهر زاهدان می باشد که دارای فضاهای معماری سنتی همچون هشتی، حمام، مطبخ، رواقی، با طاق نماهای هلالی شکل مجموعه ای از اتاق ها و انبارها با مصالح عمده خشت و گل در جرز ها و آجر درنما با طاق ضربدر می باشد.

دبستان ایت الله طالقانی:  

این بنا در سالهای 1314تا 1318 هجری شمسی ساخته شده است. از خصو صیات بارز این بنا رواق های زیبا و سقف های گنبدی و تزئینات آجری است.

ساختمان دادگستری:

ساختمان قدیم دادگستری زاهدان از جمله بنا های اولیه شهر زاهدان است که در2 طبقه ساخته شده است. از این ساختمان زمانی به عنوان مرکز تثبیت غله استان و پس از آن به عنوان ساختمان دادگستری استفاده می شده است.

 تلگراف خانه حرمک:

این اثر در روستاي حرمک از توابع بخش مرکزی در 55کیلو متری شمال زاهدان واقع شده است و از جمله ساختمان ها ایست که در اوایل حکومت پهلوی اول به عنوان تلگراف خانه در این روستا ساخته شده است.

حسینیه یزدی ها:

همزمان با شکل گیری نوین شهری زاهدان در سال 1310 هجری شمسی یزدی ها که اصلی ترین مهاجران اولیه ان بودند، مبادرت به احداث مجموعه ای از ساختمان های اداري، مذهبی و شخصی نمودند که حسینیه یزدی ها واقع در بافت قدیم شهر زاهدان یکی از انها است.

مجموعه امیر توکل کامبوزیا:

در اوایل دوره پهلوی اول با تبعید فردی به نام امیر توکل کامبو زیا به دزداب قدیم، وی در محلی که اکنون به نام کلاته نامیده می شود اقامت گزید از انجایی که وی فرد تحصیل کرده و فرهیخته ای بوده بلافاصله شروع  به ساخت مجموعه ای از سازه های معماری به عنوان منزل، کتابخانه شخصی، حمام، محل نگهداری دام و غیره نمود.

ساختمان قدیمی پست زاهدان

این اثر از جمله ساختمان های اداری است که در اوایل سلسله پهلوی و به منظور انجام مراسلات پستی به سال 1311 هجری شمسی توسط دولت بنا گردیده است. در حال حاضر مرمت این بنا برای ایجاد موزه پست با همکاری اداره کل پست استان در حال پیگیری است.

کاروان سرای نصرت آباد

در مسیر زاهدان به بم قرار داشته و معماری بنا به دوران صوفیه تعلق دارد از خصوصیات بارز آن قرینه سازی و چهار ایوانی بودن آن است. در عصر صوفیه از سازه های معماری تحت عنوان کاروان سرا، رباط،  میل در مناطق بیابانی حد فاصل شهرهای بزرگ ساخته شده که کاروان سرای نصرت آباد یکی از انهاست. این کاروان سرا در سه کیلو متری شمال غربی نصرت آباد واقع  شده است پلان آن تقریبا به صورت مربع بوده است که در هر راس ان یک برج نگهبانی با قطر حدود 4/5 متر قرار دارد .ورودی این بنا در مرکز جبهه جنوبی قرار گرفته که مستقیما به حیاط مرکزی منتهی می گردد. در پیرامون حیاط مرکزی مجموعه از فضاهای معماری همهنند اتاق های استراحت مسافران و محل های نگهداری احشام و چهار پایان و تیمار انها ساخته شده است.

پست میر جاوه

همزمان با احداث شبکه راه آهن از کویته به زاهدان نقطه مرزی میل 72 به یکی از مبادی اصلی ورودی مسافر و ترانزیت کالا در شرق کشور مبدل گشت و این امر موجب شکل گیری شهر میر جاوه و مجموعهای از ساختمانهای اداری، مسکونی، انتظامی و خدمات دیگر گردید. که ساختمان پست میر جاوه یکی از انهاست، این ساختمان به سبک معماری خانه های چوبی با سقف شیروانی برای انجام مراسلات پستی در خیابان فرخی سیستانی و همجوار با ساختمان شهربانی ساخته شده است.

راه آهن میر جاوه

این بنا و مجموعه سازه های مرتبط با آن سنگ پایه بنای شهر میر جاوه و زاهدان است. که در حاشیه خیابان فر خی میرجاوه واقع شده است.

شهربانی میر جاوه

پس از شروع به کار خط راه آهن کویته، زاهدان در نقطه مشترک دو کشور ایران و پاکستان شهر میر جاوه شکل گرفته و به تدریج با احداث مجموعه هايی از ساختمان های اداری و دولتی و شخصی رشد یافته و گسترش می یابد. به منظور حفظ نظم و امنیت شهر نوپای میرجاوه این مرکز پلیس شهری راه اندازی گردید.

هفتاد ملا

هفتاد ملا در حاشیه شرقی روستای روپس و در 20 کیلو متری روستای تمین واقع شده است. در دامنه ارتفاعات  مشرف بر روستا یک تو رفتگی وجود دارد که در پناه ان یک نمونه از گورستان های منحصر به فرد دوران اسلامی بنام گورستان هفتاد ملا قرار گرفته است. این گورستان با حدود 50 متر مربع مساحت، شامل مجموعه ای از صورت قبر های پنج طبقه مصطبه ای شکل پلکانی با دیواری مخوف و سوراخ دار عمود بر روی انها می باشد. این قبرستان به(دوره اسلامی میانه) تعلق دارد.

قلعه تپه لادیز

قلعه لادیز در کنار سفلی، در 17 کیلو متری جنوب غرب میر جاوه و در مسیر میر جاوه به تمین قرار گرفته است. ویژگی های این اثر استفاده از سنگ های درشت برای پی بندی بنا و ساختن دیوار های خشتی روی این پی های سنگی می باشد. از دیگر جاذبه های طبیعی این شهرستان رود خانه لادیز، غار لادیز، ابشار لادیز، باغ جون آباد را می توان نام برد.

معماری صخره ای روستا تمین

معماری صخره ای تمین منحصر بوده و فقط در چند جای ایران چنین معماری دیده می شود علاوه بر معماری، تمین دارای طبیعت زیبا و بکر همچون روستاهای اطراف مشهد و شاندیز سرسبزی و خرمی خاص و آب وهوای منحصر به فرد ی دارد. از جمله روستا های دارای بافت تاریخی و هدف گردشگری استان است.

آثار فرهنگی: 

موزه بزرگ منطقه ای جنوب شرق کشور:

 این موزه با زیربنائی به مساحت 11000 هزار متر مربع در حال تاسیس است در این موزه آثاری در زمینه های باستان شناسی، مردم شناسی و هنر های سنتی جنوب شرق کشور به نمایش گذاشته خواهد شد.  

موزه شهدا:

این موزه در گلزار شهدا قرار دارد و مجموعه ای از آثار شهیدان پر افتخار جنگ تحمیلی رابه نمایش گذاشته است.

جاذبه های طبیعی  

تمین:

دهستان تمین واقع در 65 کیلو متری جنوب غربی شهر میر جاوه یکی از مناطق بسیار زیبا است که در قسمت شمالی قله تفتان قرار دارد. آب و هوای روستاي تمین در تابستان ها خنک و در زمستانها سرد می باشد، میوه های مختلفی در این روستا به عمل می آید از جمله انجیر، عناب، سیب، انگور، توت، عمده کار مردم روستا کشاورزی می باشد. این روستا به سه قسمت تقسیم می شود که عبارتند از 1- تمین بالا 2- تمین مرکزی 3- تمین پایین که این محله ها در فاصله 300 کیلو متری از هم قرار دارند.

 چشمه آب معدنی:

چشمه آب معدنی موسی در تمین بالا تنها منبع تامین آب روستا می باشد. این چشمه زیبا از دل صخره ای عظیم می جوشد و چشم انداز زیبایی را به وجود آورده است. از خصوصیات بارز این چشمه دارا بودن املاح معدنی مفید و درجه حرارت آن می باشد که در زمستان گرم و در تابستان خنک میباشد.

غار  لادیز

یکی از جلوه های طبیعی و بسیار زیبای استان در فاصله 100 کیلو متری شهرستان زاهدان و در 10 کیلو متری شهر میر جاوه قرار دارد این منطقه دارای آبشار و چشم انداز های زیبا با پوشش گیاهی غالب گز می باشد که در گذشته اهالی منطقه از آن به عنوان یک قنات طبیعی استفاده می کردند. در حال حاضر با توجه به کیفیت خوب و بالای آب غار لادیز مورد استفاده شرب و کشاورزی اهالی ساکنین لادیز و میرجاوه می باشد.